Ayten Alpman'lı İsmet Sıral Orkestrası, 1962'de bir İsveç macerasına atılır. Alpman'ın sağındaki saksofoncu İsmet Sıral.

Türkiye'nin ilk cazcılarından İsmet Sıral'dan Türk caz tarihine, oradan da 70'li yıllara damgasını vuran "ilerici" caz okulu Creative Music Studio'ya uzanan bir belgesel projesi destek bekliyor

22/12/2003 (68 defa okundu)

ZEYNEP AKSOY
Türkiye'nin ilk cazcılarından İsmet Sıral (1927-1987) caz müziğimizin en önemli yapıtaşlarından birisi. 1953 yılında kurduğu sextet Türkiye'nin gerçek anlamda caz çalan ilk orkestralarından. 1954'te kurduğu dokuz kişilik "İsmet Sıral Orkestrası" yine dönemin en yankı uyandıran, en çok tanınan ve beğenilen caz orkestrası. Bir flüt ve saksafon ustası, aynı zamanda da orkestra şefi olan Sıral'la sadece Erol Pekcan'dan Ayten Alpman'a, Tuna Ötenel'den Okay Temiz'e önemli cazcıların değil Ajda Pekkan'dan Erkin Koray'a, Moğollar'a, hatta Orhan Gencebay'a Türkiye'de müziğin her türüyle uğraşmış birçok ismin bir anısı, bir müzik yapmışlığı var. Türk müzik tarihiyle ilgili en ufak bir araştırmada tüm yollar İsmet Sıral kavşağına çıkıyor dense yeridir ama yine de bu büyük usta hakkında bilinenler doğru ölüm ve doğum tarihini içeren bir paragraflık bir biyografiyi geçmiyor. En azından geçmiyordu. Ta ki cazcı Ali Karyal'ın oğlu Dost Kip bir belgesel çekmeye karar verip konu olarak da aile dostları olan bu önemli müzik adamını, İsmet Sıral'ı seçinceye kadar.
Dost Kip önce çok geniş bir konu olduğu için kendisini afallatan projesine bir yıl kadar önce İsmet Sıral'ın son yıllarını geçirdiği Marmaris'te yaşadığı yerleri ve mezarını çekerek, arkadaşlarıyla röportajlar yaparak başlamış. Ömrünün sonuna kadar caz denilince Türkiye'nin en saygın isimlerinden biri olmaya devam eden, öğretmeye âşık bu büyük ustanın yaşam öyküsünü derinleştirdikçe karşısına neler çıkacağı konusunda hiçbir fikri yokmuş ilk aşamalarda. Oysa elindeki Pandora'nın kutusu: "İsmet Sıral'ın yaşam öyküsü demek aynı zamanda Türk caz tarihinin bir revizyonu anlamına geliyordu, bunu çalışmalarımda ilerledikçe anlamaya başladım. Öncelikle ne Sıral ne de Türk caz tarihi hakkında doğru dürüst hiçbir araştırma yapılmadığını fark ettim, büyük bir kaynaksızlık sorunu yaşadım." Fakat cengaver belgeselciyi böyle aksaklıklar yıldıramaz. Dost da yılmamış, kişisel bir koşuşturmayla, İsmet Sıral'la bağlantısı olabilecek herkesin kapısını çalarak, tavanaralarını, sandıklarını, kütüphanelerini karıştırarak müthiş bir görsel ve yazılı arşiv oluşturmuş. Özellikle 40'larla 60'lar arasında oldukça sisli sayılabilecek Türk caz tarihinin bir panoraması çıkmış ortaya. Şimdi bütün arşiv kategorize edilmiş vaziyette Dost'un evinde su geçirmez ambalajlar içinde devlet sırrı gibi saklanıyor.

Woodstock sürprizi
Buraya kadar yapılan kapsamlı çalışmalar henüz yerel bir boyut taşıyor ama İsmet Sıral'ın orkestrasıyla İsveç'te uyandırdığı büyük yankılar ve 1978'de hava değişimi için gittiği New York'ta bir caz okulunda geçirdiği yıllarla bir de uluslararası boyutu var ki asıl bomba bu New York yıllarını kurcalamaya başlayınca patlıyor: "İsmet Sıral'ın birçok dostu onun New York Woodstock'ta bir okulda birkaç yıl ders verdiğini biliyordu ama usta çok mütevazı bir adam olduğu ve kendini çok anlatmayı sevmediği için okulun adını bile hatırlayan yoktu. Fakat tabii internet sayesinde bu okulun Creative Music Studio (CMS) olduğu hemen çıktı ortaya ve asıl ondan sonra belgeselin boyutları baştan asla öngöremeyeceğim bir şekilde değişti."
CMS, 1970'li yıllarda "okul" kavramına, caz öğreniminin kaçınılmaz temeli olarak dayatılan akademik kalıplara bir tepki olarak doğmuş bir oluşum. Doğaçlama müziğin çok daha özgür, yaratıcı, evrensel titreşimlere açık bir ufukta biçimleneceğine inanan devrimci müzisyenler, yazarlar, şairler, dansçılar ve felsefeciler tarafından kuruluyor; bu anlamda bir okuldan çok bir "ekol." Öğretmen-öğrenci hiyerarşisine karşı çıkan ve müzikte usta-çırak ilişkisini benimseyen, günlük yaşama ait her şeyin paylaşıldığı bir tür komün. Altın yıllarını 1978-81 arasında yaşayan CMS'ten kimler geçmiyor ki! John Cage, Don Cherry, Ornette Coleman, Ed Blackwell, Nana Vasconcelos, Pat Metheny, Anthony Braxton ve daha niceleri... Dost Kip, İsmet Sıral'ın böyle dünyaca ünlü isimlerle bir arada bir okulda ders verdiğini öğrenince hemen okulun kurucusu Karl Berger'e projesini anlatan bir e-mail yolluyor, aldığı cevap ise son derece etkileyici: "'İsmet Sıral benim tanıdığım en ince ruhlu müzisyendi, onun buradaki etkisi inanılmazdı' şeklinde bir cevap verdi, dolayısıyla belgeselin Woodstock bölümü oldukça ağırlıklı bir şekilde devreye girdi."
Dahası var. Dost Kip görsel malzeme elde etmek için CMS belgesellerini araştırıyor, bu kadar önemli bir merkez hakkında bir sürü kayıt ve film olduğundan çok emin, fakat ortaya çıkıyor ki, belgeselciden geçilmeyen bir ülke olan ABD'de bu okulla ilgili tek bir proje bile yapılmamış. 1984'te Reagan rejiminin gazap rüzgarlarından etkilenerek kapanan ve ancak 2000 yılı itibarıyla yeniden kurulma sürecine giren CMS büyük ihtimalle Amerikan değerlerine çok ters, çok 'progressive' ve derinlikli bir oluşum olduğu için gözardı edilmiş. Bu son sır perdesi de aralanınca belgesel bir kez daha yapı değiştirerek bir İsmet Sıral ve CMS belgeseli olma yoluna girmiş, şu anda da bu yolda ilerliyor. Bütün ön araştırması bitmiş, Türkiye kısmının çekimlerinin önemli kısmı tamamlanmış, bütün ön ilişkileri kurulmuş. Başka hiçbir bağlamda bir araya gelemeyecek isimler İsmet Sıral'ın açtığı kapılar sayesinde buluşuyorlar. Bir İsmet Sıral yaşamöyküsü olarak başlayan bir proje dünya caz tarihinde çok önemli olmakla birlikte ideolojik ve politik sebeplerden dolayı gölgede kalan bir CMS dönemine ışık tutan, dünya kültür mirası açısından da çok önemli bir projeye dönüşmüş durumda. Dost Kip filmin yönetmenliğini ABD'nin en önemli caz belgeselcilerinden Burrill Crohn'la birlikte üstleniyor.

Sponsorlar aranıyor
Şu anda onların tek ihtiyaç duydukları sponsor desteği. Dost Kip, caz müziğini önemseyen ve değer veren birden çok kurumun imece usülüyle destek vermesini arzuluyor, çünkü böyle bir destek projenin ve caz müziğinin katılımcı, paylaşımcı yönüyle de örtüşecek. Dijital formatta çekilip 35 mm'ye aktarılacak olan filmin çekim dili, ışığı, görselliği ve kurgusu sinema tadında olacak. İKSV de belgesele kurumsal destek veriyor. Belgesel Temmuz'daki caz festivalinde düzenlenecek "İsmet Sıral" gecesinde gösterilecek, ardından Ornette Coleman, Dave Holland, Karl Berger, Trilok Gurtu, Nana Vasconcelos, Anthony Braxton gibi İsmet Sıral'ın dostu "baba" cazcıların katıldığı bir konser verilecek. Bir de dünya turu var belgeselin. Woodstock Bağımsız Film Festivali'nde de yeri ayrıldı. Yani, Dost Kip ve İsmet Sıral'ın tüm dostları New York'ta "motor" diyebilmek için caz müziğine ve kültür miraslarına değer veren kurumların "hadi"sini bekliyor.